DISTRICT KHEDA

૧. ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• નિર્માણ: આ કૂવાનું નિર્માણ ૧૫મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં (આશરે ઈ.સ. ૧૪૮૪–૧૫૦૦ની આસપાસ) ગુજરાત સલ્તનતના પ્રસિદ્ધ શાસક સુલતાન મહમૂદ બેગડા (મહમૂદ શાહ પહેલો) દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
• મહેમદાવાદની સ્થાપના: મહમૂદ બેગડાએ વાત્રક નદીના કિનારે ‘મહેમૂદાબાદ’ (હાલનું મહેમદાવાદ) શહેર વસાવ્યું હતું અને ત્યાં આરામગૃહ તથા જળસંગ્રહ માટે આ વિશિષ્ટ કૂવો બંધાવ્યો હતો.

૨. વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય અને રચના

• સાત માળની રચના: ભમ્મરિયો કૂવો જમીનની અંદર સાત માળ (Storeys) જેટલો ઊંડો છે. દરેક માળે વાસ્તુ અને હવા-ઉજાસની દ્રષ્ટિએ ભિન્ન રચના જોવા મળે છે (હાલમાં નીચેના કેટલાક માળ પાણી અને કાંપના કારણે પૂરાયેલા જોવા મળે છે).
• ઘૂમરાવદાર (ભમ્મર) સીડીઓ: કૂવામાં નીચે ઊતરવા માટે ફરતી-ફરતી એટલે કે ઘૂમરાવદાર (Spiral) સીડીઓ આવેલી છે. ગોળ-ગોળ ભમરાની જેમ સીડીઓ નીચે જતી હોવાથી તેને ‘ભમ્મરિયો કૂવો’ નામ મળ્યું છે.
• ભૂગર્ભ આરામગૃહ (સમર પેલેસ): કૂવાની આસપાસ કલાત્મક ઝરૂખા, થાંભલા અને ઓરડાઓ બનાવવામાં આવ્યા હતા. ઉનાળાની આકરી ગરમીમાં આ ભૂગર્ભ ઓરડાઓ કુદરતી રીતે એકદમ ઠંડા રહેતા, જેથી બાદશાહ અને તેમનો પરિવાર અહીં ગરમીથી બચવા વિશ્રામ કરતા.
• સૂર્યપ્રકાશ અને હવા-ઉજાસ: જમીનની આટલી ઊંડાઈએ હોવા છતાં ઉપરથી કુદરતી હવા અને સૂર્યપ્રકાશ પ્રવેશી શકે તે પ્રકારના ઝરોખા અને વેન્ટિલેશન શાફ્ટ આ સ્થાપત્યની મોટી ખાસિયત છે.
• દંતકથા/સુરંગ: લોકવાયકા મુજબ આ કૂવામાંથી એક ગુપ્ત ભોંયરું (સુરંગ) પાવાગઢ અથવા અમદાવાદ તરફ જતું હતું, જોકે ઐતિહાસિક રીતે તે કટોકટી વખતે સુરક્ષિત બહાર નીકળવાનો ગુપ્ત માર્ગ મનાય છે.

૩. પ્રવાસન અને મુલાકાત સંદર્ભે ઉપયોગી માહિતી

• સ્થળ: ફાટકપુર વિસ્તાર, મહેમદાવાદ, ખેડા જિલ્લો, ગુજરાત.
• નજીકનાં આકર્ષણો:
  • રોઝા-રોઝી (મુબારક સૈયદનો રોઝો): વાત્રક નદીના સામા કાંઠે આવેલું સુંદર ઈન્ડો-ઈસ્લામિક સ્થાપત્ય.
  • સિદ્ધિવિનાયક મંદિર (ગણપતિ મંદિર): ભારતનું એક અગ્રણી વિશાળ ગણેશ મંદિર.
  • ચાંદ-સૂરજ મહેલ: વાત્રક નદી કિનારે આવેલો પ્રાચીન ઐતિહાસિક મહેલ.
• કેવી રીતે પહોંચવું:
  • મહેમદાવાદ રેલવે સ્ટેશનથી આશરે ૨ થી ૩ કિમી અંતરે.
  • અમદાવાદથી આશરે ૩૦ થી ૩૫ કિમી અને નડિયાદથી લગભગ ૨૦ કિમી અંતરે સ્ટેટ હાઇવે મારફતે સરળતાથી પહોંચી શકાય છે.