પ્રસ્તાવના
ખેડા જિલ્લામાં ક્યાંય પણ રોગચાળો ન ફેલાય અને જિલ્લાના લોકોના સ્વાસ્થ્ય તથા સમૃદ્ધિની જવાબદારી નિભાવી શકાય તે માટે સંપૂર્ણ સતર્કતા રાખવાની ફરજ બજાવવામાં આવે છે. લોકોના કલ્યાણ માટે સારું સ્વાસ્થ્ય અનિવાર્ય છે. આ માટે, આરોગ્ય કર્મચારીઓ રસીકરણ અને જાહેર આરોગ્ય અંગેની જાગૃતિ દ્વારા લોકોને સતર્ક કરે છે. તબીબી અધિકારીઓ જિલ્લા કક્ષાના પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો વગેરે સ્થળોએ લોકો માટે ૨૪ કલાક આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડે છે. ગુજરાત સરકારે ચાલુ વર્ષ ૨૦૦૮-૦૯ને ‘સ્વસ્થ બાળક વર્ષ’ તરીકે ઉજવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
રસીકરણ
આ કાર્યક્રમ હેઠળ, ૦ થી ૧ વર્ષની વયના બાળકોને નિર્ધારિત સમયપત્રક મુજબ કુલ ૬ રોગો – જેમ કે બાળ-ક્ષયરોગ (ટીબી), બાળ-લકવો (પોલિયો), ડિપ્થેરિયા, ધનુર (ટેટનસ), ઉટાંટિયું અને ઓરી – સામે રસી આપવામાં આવે છે. સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાને ‘ધનુર’ની રસી આપવામાં આવે છે, જેથી પ્રસૂતિ બાદ માતા કે બાળકને ધનુરનો રોગ ન થાય.
માતા સગર્ભા બને ત્યારથી જ આ સ્વાસ્થ્યલક્ષી પ્રવૃત્તિ શરૂ થઈ જાય છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો પર સગર્ભા મહિલાઓને ધનુરની રસી આપવામાં આવે છે. ઉપરાંત, બાળકના જન્મ પછી બી.સી.જી. (B.C.G.), ઓરલ પોલિયો અને ‘ત્રિગુણી’ (DPT) રસી આપવાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવે છે. બાળક મોટું થાય ત્યાં સુધી સમયાંતરે આ રસીઓ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, આરોગ્ય કર્મચારીઓ હેપેટાઇટિસ, મેલેરિયા અને અન્ય ચેપી રોગો સામે પણ રસી પૂરી પાડે છે.
| રસીકરણ (Vaccination) | ડોઝ / માત્રા (Dose) |
| D.P.T. (ડી.પી.ટી.) | બાળક ૧ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધીમાં ૩ ડોઝ આપવામાં આવે છે. |
| પોલિયો (Polio) | નાના બાળકોને ‘ત્રિગુણી’ રસી સાથે O.P.V. ના ૩ ડોઝ આપવામાં આવે છે. |
| D.T. રસી (ડીપ્થેરિયા, ધનુર) | ડીપ્થેરિયા અને ધનુર જેવા રોગોથી બચવા માટે ૫ વર્ષના બાળકોને આ રસી આપવામાં આવે છે. |
| B.C.G. (બી.સી.જી.) | આ ક્ષય (ટીબી) રોગ સામે રક્ષણ મેળવવા માટેની રસી છે. બાળકના જન્મથી લઈને તે ૧૨ મહિનાનું થાય ત્યાં સુધીમાં આ રસી એક વખત આપવામાં આવે છે. |
| ઓરી (Measles) | ૯ થી ૧૨ મહિનાના બાળકોને આ રસીનો એક ડોઝ આપવામાં આવે છે. |
સ્વચ્છતા જાળવવી
સ્વાસ્થ્ય માટે સ્વચ્છતા એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. સ્વચ્છતા શિબિરોનું આયોજન કરીને શાળાના બાળકો અને ગામડાઓમાં સમયાંતરે સ્વચ્છતા અંગે જનજાગૃતિ ફેલાવવામાં આવે છે. ‘જ્યાં સ્વચ્છતા, ત્યાં જ સ્વાસ્થ્ય’ – આ વિચાર લોકોના મનમાં દ્રઢ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, હોટેલ્સ અને સિનેમાઘરો જેવા જાહેર સ્થળોએ સ્વચ્છતાના સ્તરની ચકાસણી કરવા માટે સેનિટરી ઇન્સ્પેક્ટરો દ્વારા પગલાં લેવામાં આવે છે.
આ કાર્યક્રમમાં માતા અને બાળકના સ્વાસ્થ્યની વિશેષ કાળજી લેવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ સગર્ભા માતાની સંભાળ, પ્રસૂતિ દરમિયાન અને ત્યારબાદ માતાની સંભાળ, બાળકની સંભાળ, સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ પ્રસૂતિ માટે ‘અફેક્શન કિટ’ (સ્નેહ કિટ), આયર્નની ગોળીઓ તેમજ ક્લિનિક અને ઘર-મુલાકાત દરમિયાન સલાહ, સંભાળ અને સેવા જેવી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. ધનુર (ટેટનસ) રોગ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે સગર્ભા મહિલાઓને ધનુરની રસી આપવામાં આવે છે. સાથે જ, તેમના લોહી અને પેશાબની તપાસ પણ કરવામાં આવે છે.
શાળા સ્વાસ્થ્ય
આ કાર્યક્રમ અંતર્ગત, દર વર્ષે મેડિકલ ઓફિસર (M.O.) અને પેરામેડિકલ સ્ટાફ દ્વારા પ્રાથમિક શાળાના ધોરણ ૧ થી ૭ અને માધ્યમિક/ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાના ધોરણ ૮ થી ૧૨ ના બાળકોની, તેમજ શાળાએ ન જતા બાળકોની શારીરિક ક્ષમતાની તપાસ (ફિઝિકલ ફિટનેસ ટેસ્ટ) કરવામાં આવે છે. ઉપરાંત, હૃદય, કિડની અને કેન્સર જેવા ગંભીર રોગોથી પીડાતા બાળકોને વિનામૂલ્યે રિફરલ સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.