પીએમ પોષણ યોજના (એમડીએમ)

“પોષણ મિત્ર” પહેલ

૧૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫ના રોજ, ખેડા જિલ્લા વહીવટીતંત્રે ‘પોષણ અભિયાન’ (#SahiPoshanDeshRoshan) હેઠળ તળ-સ્તરના વહીવટી અભિયાન તરીકે “સહભાગિતા સંમતિ પત્ર” (Participation & Consent Form) રજૂ કર્યું.

• મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય: આ પહેલ તમામ વિભાગો અને તાલુકાઓના સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓને (કર્મયોગીઓ) “પોષણમિત્ર” તરીકે નોંધણી કરાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તે પોષણ-સંબંધિત વહીવટી કામગીરીને માત્ર એક નિયમિત ફરજને બદલે વ્યક્તિગત નાગરિક સહભાગિતામાં પરિવર્તિત કરે છે અને કર્મચારીઓને તેમની કાર્યભૂમિ (કાર્યસ્થળ) પ્રત્યે યોગદાન આપવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.
• અમલીકરણ પદ્ધતિ: અમૂલ ડેરીના સહયોગથી અમલમાં મુકાયેલા “ગામનો નિર્ધાર, સહકારથી સાકાર” કાર્યક્રમ હેઠળ, સહભાગી કર્મચારીઓ જિલ્લાના કુપોષિત બાળકોને પોષણયુક્ત સહાય પૂરી પાડીને વ્યક્તિગત અને પારિવારિક મહત્વના પ્રસંગો (જેમ કે જન્મદિવસ, લગ્ન અને તહેવારો)ની ઉજવણી કરવાનો ઔપચારિક સંકલ્પ લે છે.
• વહીવટી વ્યાપ: સહી થયેલા સંમતિ પત્રોમાં કર્મચારીનું નામ, હોદ્દો, વિભાગ, તાલુકો અને સંપર્ક વિગતોનો સમાવેશ થાય છે. આનાથી ખેડા જિલ્લામાં બાળ સ્વાસ્થ્ય અને કલ્યાણના પરિણામોને સીધો ટેકો આપતા જાહેર સેવકોનું એક વ્યવસ્થિત જિલ્લા-સ્તરીય નેટવર્ક રચાય છે.
• નૈતિક અને નાગરિક જવાબદારી: તે કુપોષણની સમસ્યાના નિવારણને એક નૈતિક ફરજ અને પોતાની કાર્યભૂમિ પ્રત્યેનું ઋણ ચૂકવવાની સુવર્ણ તક તરીકે રજૂ કરે છે.
• વ્યક્તિગત યોગદાન: સહી કરનારાઓ “પોષણમિત્ર” તરીકે ઔપચારિક પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. માત્ર વહીવટી દેખરેખ પૂરતી મર્યાદિત રહેવાને બદલે, કર્મચારીઓ ખેડા જિલ્લાના બાળકોની પોષણ સ્થિતિ સુધારવામાં સીધું યોગદાન આપીને પારિવારિક પ્રસંગો—જેમ કે જન્મદિવસ, લગ્ન સમારોહ અને અન્ય શુભ પ્રસંગો—ની ઉજવણી કરવાનો સંકલ્પ લે છે.

પ્રસ્તાવના

• ગુજરાતમાં ૧૯૮૪માં ‘મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના’ (Mid-Day Meal scheme) શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજનામાં કેન્દ્ર સરકારનો હિસ્સો ૬૦% અને રાજ્ય સરકારનો હિસ્સો ૪૦% છે. તેમાં સરકારી સહાય પ્રાપ્ત શાળાઓ અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત શાળાઓમાં પ્રાથમિક અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક વર્ગોના બાળકો માટે કામકાજના દિવસોમાં મફત ભોજનની જોગવાઈનો સમાવેશ થાય છે.
• ‘પ્રધાનમંત્રી પોષણ શક્તિ નિર્માણ – PM POSHAN યોજના’ (જે અગાઉ ‘મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના’ તરીકે ઓળખાતી હતી) ને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પત્ર ક્રમાંક F.No. 1-3/2021-Desk (PM POSHAN YOJANA), તારીખ ૦૬/૧૦/૨૦૨૧ અન્વયે મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત પ્રાથમિક શાળાઓ, વિશેષ તાલીમ કેન્દ્રો (STC) અને ‘સમગ્ર શિક્ષા’ હેઠળ સહાયિત મદ્રસાઓમાં ધોરણ ૧ થી ૮ (૬ થી ૧૪ વર્ષની વયજૂથ) માં નોંધાયેલા દરેક બાળકને ગરમ રાંધેલું ભોજન પૂરું પાડવામાં આવે છે; સાથે જ, ‘રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ-૨૦૨૦’ માં પરિકલ્પના કર્યા મુજબ આ યોજનાનો વ્યાપ ‘બાલવાટિકા’ (એટલે ​​કે ધોરણ-૧ પહેલાંના તબક્કા) ના બાળકો સુધી પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો છે.

મુખ્ય કાર્યો

• બાળકોને ગરમ રાંધેલું ભોજન પૂરું પાડવું.
• બાળકોના પોષણના સ્તરમાં સુધારો કરવો.
• વંચિત વર્ગોના ગરીબ બાળકોને નિયમિતપણે શાળાએ આવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા અને તેમને વર્ગખંડની પ્રવૃત્તિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ કરવી, જેથી શાળામાં પ્રવેશ, ટકાવ દર અને હાજરીના દરમાં વધારો થાય.
• શાળામાં વિદ્યાર્થીઓના શાળા છોડી દેવાના (ડ્રોપ-આઉટ) દરમાં ઘટાડો કરવો.
• આનો એક આનુષંગિક ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં રોજગારી પૂરી પાડવાનો છે.

સેવા શ્રેણી: જિલ્લા સ્તરે દેખરેખ.

સંબંધિત શાખાઓ: તાલુકા સ્તરે પીએમ પોષણ (PM POSHAN).

ધ્યેય અને દ્રષ્ટિકોણ

PM પોષણ યોજનાના ત્રણ મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

1. બાળ પોષણ
2. શૈક્ષણિક પ્રગતિ અને
3. સામાજિક સમાનતા.

આ ઉપરાંત, PM પોષણ યોજનાને બાળકોમાં સ્વચ્છતા અને સફાઈની આદતો કેળવવાની તક તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.