ખેડા જિલ્લાની ખાનપાનની સંસ્કૃતિ ચરોતરના સમૃદ્ધ કૃષિ-પ્રદેશમાં વણાયેલી છે, જે ગળ્યા, નમકીન અને હળવા મસાલેદાર સ્વાદના સંતુલન માટે જાણીતો છે. આ પ્રદેશ ખાસ કરીને મંદિરોમાં મળતા નાસ્તા, કુરકુરા ફરસાણ (નમકીન) અને દૂધમાંથી બનતી પરંપરાગત ગુજરાતી મીઠાઈઓ માટે જાણીતો છે.
પ્રખ્યાત નાસ્તા અને ફરસાણ
- ડાકોરના ગોટા: ખેડાના ખાદ્ય-વૈભવનું મુખ્ય આકર્ષણ, જેની શરૂઆત ડાકોરના મંદિર-નગરથી થઈ હતી. સામાન્ય પકોડાથી અલગ, ગોટા કરકરા દળેલા બેસન, મેથીની ભાજી, અધકચરા મરી, ધાણાના બીજ અને સહેજ ખાંડ ઉમેરીને બનાવવામાં આવે છે. તેને તેલમાં તળીને ઉપરથી સોનેરી અને અંદરથી પોચા તથા હલકા (એર-પોકેટવાળા) બનાવવામાં આવે છે અને ગરમાગરમ દહીં તથા તળેલા લીલા મરચાં સાથે પીરસવામાં આવે છે.
ડાકોરના ગોટા
- નડિયાદી ચેવડો (ચવાણું): નડિયાદની વિશિષ્ટ સૂકી નાસ્તાની વાનગી, જે પૌંઆ, બેસનની સેવ, તળેલા સીંગદાણા અને ગળ્યા-ખાટા મસાલાના મિશ્રણમાં
નડિયાદી ચવાણું
થી બનાવવામાં આવે છે. તે ખાવામાં કરકરું હોય છે અને સમગ્ર ગુજરાતમાં બપોરની મસાલા ચા સાથે ખાવા માટે ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. - નડિયાદી દાળ-પુરી: નડિયાદનો સવારના સમયનો લોકપ્રિય સ્ટ્રીટ ફૂડ (માર્ગ પર મળતો નાસ્તો), જેમાં ફૂલેલી અને તળેલી પુરીને દાળ, તાજા ધાણા અને મસાલામાંથી બનાવેલી ચટાકેદાર અને સહેજ ગળી પીળી દાળ સાથે પીરસવામાં આવે છે.
- કપડવંજ બટાકા વડા અને કચોરી: કપડવંજ અને તેની આસપાસના નગરો બટાકાનું સારણ ભરેલા વિશિષ્ટ વડા અને લીલવાની (શિયાળામાં મળતી તાજી લીલી તુવેરના દાણાની) પડવાળી કચોરી માટે જાણીતા છે.
પરંપરાગત ચરોતર થાળી અને સુખદાયક ભોજન
ખેડાના પરંપરાગત ભોજનમાં ચરોતરની ખાણીપીણી શૈલી જોવા મળે છે—જે પૌષ્ટિક, ડેરી ઉત્પાદનોથી ભરપૂર અને હળવી મીઠાશ સાથે સંતુલિત હોય છે:
- સેવ-ટામેટાનું શાક: પાકાં ટામેટાંને જીરું અને ગોળ સાથે રાંધીને બનાવાતું આ શાક ખાટું-મીઠું હોય છે અને પીરસતા પહેલાં તેના પર મસાલેદાર કુરકુરી સેવ ભભરાવવામાં આવે છે.
- ચરોતર કઢી-ખીચડી: ઉત્તર ભારતની તીખી કઢીથી વિપરીત, ચરોતરની કઢી હળવી અને ગોળથી મીઠી હોય છે. તાજી છાશમાંથી બનતી આ કઢીને ઘીવાળી મગની દાળની ખીચડી સાથે પીરસવામાં આવે છે.
- ભાખરી અને રીંગણનો ઓળો: શિયાળામાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય એવું આ ભોજન, જેમાં શેકેલા રીંગણના મેશ (ઓળો) ને જાડી અને કુરકુરી ઘઉંની ભાખરી તથા સફેદ માખણ સાથે પીરસવામાં આવે છે.
પ્રખ્યાત મીઠાઈઓ અને ડેરીની વિશેષતાઓ
ગુજરાતના ડેરી ઉત્પાદનના મુખ્ય કેન્દ્રોની નજીક હોવાને કારણે, ખેડામાં દૂધમાંથી બનતી મીઠાઈઓ રોજિંદા ભોજનનો એક ભાગ છે:
- મોહનથાળ: શુદ્ધ ઘીમાં કરકરો ચણાનો લોટ શેકીને બનાવાતી આ સમૃદ્ધ અને નરમ મીઠાઈમાં એલચી, કેસર અને બદામની કતરણનો સ્વાદ ઉમેરવામાં આવે છે.
- દૂધપાક અને બાસુંદી: કેસર, જાયફળ, બદામ, પિસ્તા અને ચારોળીના સ્વાદથી ભરપૂર, ધીમા તાપે ઉકાળીને ઘટ્ટ કરાયેલું ફૂલ-ફેટ દૂધ.
- ડાકોરના પેંડા: રણછોડરાયજી મંદિરની બહાર પવિત્ર પ્રસાદ તરીકે વેચાતા, પરંપરાગત નરમ અને કેરેમેલાઈઝ્ડ (ઘાટા રંગના અને ખાસ સ્વાદવાળા) માવાના પેંડા.